“จำนำข้าว”จากนโยบายประชานิยม สู่ความรับผิดชอบทางการเมือง “ยิ่งลักษณ์” 1 หมื่นล้าน

เมื่อวันที่ 22 พฤษภาคม 2568 ศาลปกครองสูงสุดได้อ่านคำพิพากษาที่จะจารึกไว้ในประวัติศาสตร์การเมืองไทย คำตัดสินที่ให้ น.ส.ยิ่งลักษณ์ ชินวัตร อดีตนายกรัฐมนตรี ต้องชดใช้ค่าสินไหมทดแทนจำนวน 10,028 ล้านบาท จากคดีโครงการรับจำนำข้าว ไม่เพียงแต่เป็นการปิดฉากคดีทางกฎหมายที่ยืดเยื้อกว่าทศวรรษ แต่ยังเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญที่สะท้อนให้เห็นถึงการเปลี่ยนแปลงของแนวคิดธรรมาภิบาลในระบบราชการไทย

โครงการรับจำนำข้าวในสมัยรัฐบาลยิ่งลักษณ์ เริ่มต้นด้วยเจตนารมณ์ที่ชัดเจน คือการช่วยเหลือเกษตรกรชาวนากว่า 20 ล้านคนให้มีรายได้ที่เหมาะสม และกระตุ้นเศรษฐกิจฐานราก นโยบายนี้ได้รับการอนุมัติจากคณะรัฐมนตรีและแถลงต่อรัฐสภาอย่างเป็นทางการ ในขณะนั้นถือเป็นนโยบายประชานิยมที่ได้รับการสนับสนุนจากประชาชนอย่างกว้างขวาง

หากแต่การนำนโยบายไปสู่การปฏิบัติกลับเผยให้เห็นช่องโหว่ในระบบการกำกับดูแล ศาลปกครองสูงสุดชี้ชัดว่า แม้นโยบายจะถูกต้องตามรัฐธรรมนูญ แต่การดำเนินการในทางปฏิบัติกลับขาดการติดตามและควบคุมที่เข้มงวด โดยเฉพาะในขั้นตอนการระบายข้าวแบบรัฐต่อรัฐ G2G ที่เกิดการทุจริตอย่างร้ายแรง

สิ่งที่น่าสนใจจากคำพิพากษาครั้งนี้ คือการที่ศาลแยกแยะระหว่าง "การกำหนดนโยบาย" กับ "การบริหารนโยบาย" อย่างชัดเจน ศาลยอมรับว่าการกำหนดนโยบายรับจำนำข้าวนั้นไม่มีข้อผิดพลาด แต่การที่ยิ่งลักษณ์ในฐานะนายกรัฐมนตรีและประธานกรรมการนโยบายข้าวแห่งชาติไม่ได้ติดตามดูแลการดำเนินงานอย่างเข้มงวด หลังจากได้รับคำเตือนจากหน่วยงานตรวจสอบหลายครั้ง นั้นถือเป็นความประมาทเลินเล่ออย่างร้ายแรง

การตัดสินให้รับผิดชอบร้อยละ 50 ของความเสียหายในส่วน G2G จำนวน 20,057 ล้านบาท สะท้อนให้เห็นแนวคิดใหม่ของศาลที่ว่า ผู้นำระดับสูงต้องมีความรับผิดชอบต่อผลลัพธ์ของนโยบาย แม้จะไม่ได้เข้าไปยุ่งเกี่ยวในรายละเอียดการดำเนินงานโดยตรงก็ตาม

หลังคำพิพากษา ยิ่งลักษณ์ได้โพสต์ข้อความในเฟซบุ๊คส่วนตัวแสดงความรู้สึกอย่างตรงไปตรงมา "หนี้ 10,000 ล้านบาท ชดใช้ทั้งชีวิต ยังไงก็ไม่มีวันหมด" เธอเน้นย้ำว่าตนไม่มีเจตนาให้โครงการเสียหาย และการทำงานเพื่อช่วยเหลือชาวนากลับกลายเป็น "บทสรุปที่เจ็บปวดที่สุด"

ข้อความดังกล่าวสะท้อนให้เห็นถึงความซับซ้อนของการนำนโยบายสาธารณะไปปฏิบัติ และผลกระทบที่ผู้บริหารระดับสูงต้องเผชิญเมื่อระบบการควบคุมภายในล้มเหลว แม้เจตนาเริ่มต้นจะดีเพื่อประชาชน

คดีนี้เป็นจุดเปลี่ยนสำคัญที่แสดงให้เห็นถึงการพัฒนาของระบบธรรมาภิบาลไทย จากเดิมที่เน้นการรับผิดชอบเฉพาะผู้ปฏิบัติ มาสู่การเรียกร้องความรับผิดชอบจากผู้นำระดับสูงในการกำกับดูแลและติดตาม

ศาลได้วางหลักการใหม่ที่ว่า ผู้บริหารระดับสูงต้องมี "หน้าที่ในการดูแล" (Duty of Care) ไม่ใช่เพียงแค่การอนุมัตินโยบาย แต่ต้องมีการติดตามผลและแก้ไขปัญหาเมื่อมีสัญญาณเตือน การละเลยหน้าที่นี้อาจนำไปสู่ความรับผิดทางแพ่งได้